Kartal Seçim Hukuku Avukatları

Bu rehber, Kartal (İstanbul) bölgesinde seçim hukuku uyuşmazlıklarını; seçmen kütüğü ve askı süresi, aday ve aday listesine itiraz, seçim propagandası kuralları, sandık kurulu işlemleri ve tutanaklara itiraz, YSK ile il-ilçe seçim kurulu düzeni, seçim suçları ve müşahit hakları açısından ele alır. Amaç, seçim sürecinin baştan doğru yönetilmesine ve dosyanıza uygun avukatı bilinçli seçmenize yardımcı olmaktır. Seçim hukuku, itiraz sürelerinin çoğu zaman gün ve hatta saat bazında işlemesi nedeniyle en çok hızlı hareket etmeyi gerektiren hukuk dallarından biridir.

Seçim hukuku; seçme ve seçilme haklarının kullanımını, seçimlerin serbest, eşit, gizli oy ve açık sayım-döküm ilkelerine göre yürütülmesini ve seçim sürecinin her aşamasının hukuka uygunluğunu düzenleyen kamu hukuku dalıdır. Demokratik düzenin temelini oluşturan bu alan, yalnızca oy verme gününü değil; seçmen kütüklerinin oluşturulmasından adaylık başvurularına, propaganda döneminden oyların sayımına ve seçim sonuçlarının ilanına kadar uzanan geniş bir süreci kapsar. Amaç, halk iradesinin sandığa doğru ve eksiksiz yansımasını güvence altına almaktır.

Seçim hukukunun en belirgin özelliği, uyuşmazlıkların genel yargı düzeni yerine kendine özgü bir mercii sistemi olan seçim kurulları eliyle çözülmesidir. Bu kurulların hem idari hem yargısal nitelikte görevleri vardır ve verdikleri kararlar kendi alanında kesindir. Seçim işlemleri belirli bir takvime bağlı olarak yürüdüğünden, her aşamanın kendine ait kısa süreleri bulunur. Bu nedenle seçim hukuku, hukukun genel usul kurallarından ayrılan, hızlı ve teknik bir uygulama alanı olarak öne çıkar. Aşağıda uygulamada en sık karşılaşılan başlıklar özetlenmiştir:

Seçimler, Anayasa'da güvence altına alınan temel ilkeler çerçevesinde yürütülür. Serbest oy, seçmenin baskı altında kalmadan iradesini kullanmasını; eşit oy, her seçmenin oyunun aynı ağırlıkta olmasını; gizli oy, tercihin başkalarınca bilinmemesini; açık sayım ve döküm ise oyların herkesin gözü önünde ve denetlenebilir biçimde sayılmasını ifade eder. Ayrıca tek dereceli seçim ilkesi uyarınca seçmen, temsilcisini doğrudan seçer. Bu ilkeler, seçim sürecinin meşruiyetinin ve halk iradesinin doğru yansımasının teminatıdır.

Türkiye'de farklı seçim türleri farklı kanunlarla düzenlenmiştir. Milletvekili genel seçimleri 2839 sayılı Kanun'a, mahalli idareler (belediye başkanı, meclis üyeleri, muhtar) seçimleri 2972 sayılı Kanun'a tabidir. Bu seçimlerin ortak yönetim, denetim ve itiraz usulleri ise 298 sayılı Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkında Kanun'da toplanmıştır. Siyasi partilerin kuruluşu, işleyişi ve seçime katılma koşulları ise 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu'nda düzenlenir.

Seçim türüne göre uygulanan seçim sistemi de değişebilir: milletvekili seçimlerinde nispi temsil esası (belirli bir ülke ve seçim çevresi barajı ile birlikte) uygulanırken, mahalli seçimlerin bir kısmında çoğunluk sistemi geçerlidir. Uygulanacak sistem, barajlar ve seçim çevrelerinin belirlenmesi teknik konulardır ve sonuçların hesaplanmasını doğrudan etkiler. Bu nedenle sonuç itirazlarında, yalnızca oy sayısı değil, sistemin doğru uygulanıp uygulanmadığı da değerlendirilir.

Seçim hukukunun merkezinde, seçimlerin yönetimi ve denetimiyle görevli seçim kurulları yer alır. Bu kurullar kademeli bir yapı oluşturur ve büyük ölçüde yargıç başkanlığında çalışır; böylece seçim sürecinin bağımsız ve tarafsız yürütülmesi hedeflenir. En alt basamakta, oy verme yerlerinde görev yapan sandık kurulları bulunur; onların üzerinde ilçe seçim kurulları, ardından il seçim kurulları ve en üstte Yüksek Seçim Kurulu vardır.

İlçe seçim kurulu, seçim çevresindeki işlemlerin yürütülmesinden, sandık kurullarının oluşturulmasından, seçmen kütüğü işlemlerinden ve ilk derece itirazların incelenmesinden sorumludur. Seçmen ve ilgililerin ilk başvuru mercii çoğunlukla burasıdır. İl seçim kurulu, ilçe kurullarının kararlarına karşı yapılan itirazları inceler ve il düzeyindeki işlemleri yürütür. Her iki kurulun da hem yürütme hem de itiraz mercii olarak ikili işlevi vardır.

Seçmen kütüğü, oy kullanma hakkına sahip vatandaşların kayıtlı olduğu ve seçimlerde esas alınan temel belgedir. Kütük, adrese dayalı nüfus kayıt sistemi verilerinden yararlanılarak oluşturulur ve her seçim döneminde güncellenir. Bir seçmenin oy kullanabilmesi için kütükte doğru seçim çevresi ve sandık bölgesiyle birlikte kayıtlı olması gerekir. Kütükte yer almayan veya yanlış yerde kayıtlı görünen seçmen, oyunu kullanmakta hak kaybına uğrayabilir.

Bu nedenle kütük, kesinleşmeden önce belirli bir süre askıya çıkarılır. Askı süresi, seçmenlerin kendi kayıtlarını kontrol edebilmesi ve varsa hataları düzelttirebilmesi için tanınan kritik bir aşamadır. Askı süresi içinde; kaydın hiç bulunmaması, başka bir adreste görünmesi, seçmen niteliği taşımayan bir kişinin kütükte yer alması veya kişisel bilgilerdeki yanlışlıklar için ilçe seçim kuruluna itiraz edilebilir. Kurul, itirazı değerlendirerek kaydın eklenmesine, çıkarılmasına ya da düzeltilmesine karar verir.

Adaylık süreci, seçim hukukunun en sıkı sürelere bağlanan aşamalarından biridir; itirazlar günler içinde tamamlanmak zorundadır.

Siyasi partiler, kendi iç mevzuatlarına göre (önseçim, aday yoklaması veya merkez yoklaması gibi yöntemlerle) adaylarını belirler; bağımsız adaylar ise doğrudan başvuruda bulunur. Yetkili seçim kurulları, başvuruları inceledikten sonra geçici aday listelerini ilan eder. Bu ilan, itiraz sürecinin başlangıcıdır ve ilgililere adaylara karşı itiraz etme imkânı tanır. İtirazlar değerlendirildikten sonra kesin aday listeleri yayımlanır.

Geçici listelere karşı, bir adayın seçilme yeterliğini taşımadığı, kanunda öngörülen engellerden birinin bulunduğu veya başvuruda usule aykırılık olduğu gerekçeleriyle itiraz edilebilir. İtiraz, adayın seçim çevresine göre yetkili seçim kuruluna yapılır; genel ve düzenleyici nitelikli itirazlarda ise Yüksek Seçim Kurulu yetkili olabilir. Kurulun verdiği karara karşı bir üst seçim kuruluna başvuru yolu açıktır. Bütün bu süreçler, seçim takvimini aksatmamak için son derece kısa sürelere bağlanmıştır.

Propaganda, seçmenin bilgilenmesi ve tercih oluşturması bakımından demokratik sürecin doğal parçasıdır; ancak sınırsız değildir. 298 sayılı Kanun, propaganda özgürlüğünü tanırken bu özgürlüğün eşitlik, kamu düzeni ve seçim güvenliği ilkeleri çerçevesinde kullanılmasını öngörür. Propaganda dönemi kanunla belirli bir süreye bağlanmıştır ve bu dönem oy verme gününden önce sona erer; oy verme günü propaganda yapılması yasaktır.

Propaganda serbestisinin sınırları içinde; kamu kurum ve kuruluşlarının araç, gereç ve imkânlarının propaganda amacıyla kullanılması, ibadet yerlerinde propaganda yapılması, seçmene çıkar sağlanarak veya vaat edilerek oyun etkilenmesi ve belirli yerlerde afiş-ilan asılması gibi konularda yasak ve sınırlamalar bulunur. Ayrıca radyo ve televizyon gibi yayın kuruluşlarının seçim döneminde tarafsızlık ve eşitlik ilkelerine uyması beklenir. Bu düzenlemeler, seçmen iradesinin özgür ve eşit koşullarda oluşmasını korumayı amaçlar.

Propaganda kurallarına aykırılık, iki farklı sonuç doğurabilir. Bir yandan seçim kurulları, aykırılığın giderilmesi için idari tedbirlere başvurabilir; diğer yandan bazı fiiller doğrudan kanunda düzenlenen seçim suçları kapsamına girerek cezai sorumluluğa yol açar. Örneğin oy verme günü propaganda yapmak veya seçmene çıkar sağlayarak oyunu etkilemek, yaptırıma bağlanmış fiillerdendir. Bu nedenle propaganda faaliyetlerinin kanunun çizdiği sınırlar içinde yürütülmesi büyük önem taşır.

Oy verme günü, seçim sürecinin en kritik aşamasıdır ve sandık kurulları eliyle yürütülür. Sandık kurulu, bir başkan ve üyelerden oluşur; oy verme yerinin düzeninden, seçmen kimlik denetiminden, oy pusulası ve zarfın usulüne uygun verilmesinden ve gizli oy ilkesinin korunmasından sorumludur. Seçmen, kimliğini ibraz ederek ve kütükteki kaydı doğrulanarak oyunu kullanır; oyun gizliliği, kapalı oy verme yeri (paravan) ile güvence altına alınır.

Oy verme süresi sona erdiğinde sandık kurulu, herkesin gözü önünde açık sayım ve döküm ilkesi uyarınca oyları sayar. Bu aşamada, oy pusulalarının geçerli mi yoksa geçersiz mi olduğunun değerlendirilmesi büyük önem taşır; hangi işaretlemelerin geçerli sayılacağı kanun ve YSK genelgeleriyle belirlenmiştir. Sayım tamamlandıktan sonra, sonuçlar bir sandık sonuç tutanağına yazılır ve tutanak imzalanarak ilçe seçim kuruluna teslim edilir.

Sandık başında; siyasi parti temsilcileri, aday müşahitleri ve kanunda öngörülen diğer ilgililer sürece gözlemci olarak katılabilir. Bu kişiler, oy verme ve sayım işlemlerini izleyerek olası usulsüzlükleri tespit edebilir ve itirazlarını tutanağa geçirtebilir. Sandık düzeninin korunması, oyların güvenliği ve tutanakların doğru düzenlenmesi, sonuçların meşruiyeti bakımından belirleyicidir. Bu nedenle sandık işlemlerine ilişkin en küçük aykırılıkların dahi anında kayda geçirilmesi önem taşır.

Seçim sonuçlarına yönelik hukuki mücadelenin çekirdeğini, sandık sonuç tutanaklarına ve sayım-döküm işlemlerine yapılan itirazlar oluşturur. Sandık kurulunca düzenlenen tutanağa; sandıkta görevli müşahitler, parti temsilcileri ve ilgililer itiraz edebilir. İtiraz önce sandık kuruluna yapılır; sandık kurulunun kararına karşı ilçe seçim kuruluna, oradan il seçim kuruluna ve nihayet Yüksek Seçim Kurulu'na uzanan bir itiraz zinciri işler.

İtiraza konu olabilecek başlıca hususlar; oyların sayımı ve dökümündeki maddi hatalar, geçerli-geçersiz oy ayrımındaki hatalı değerlendirmeler, tutanaktaki rakamsal çelişkiler, seçmen sayısı ile kullanılan oy sayısı arasındaki uyumsuzluklar ve sandık düzenine ilişkin aykırılıklardır. Bu itirazlarda, iddiaların soyut değil somut ve belgeye dayalı biçimde ortaya konması gerekir; tutanaklara düşürülen şerhler ve müşahit tespitleri, itirazın kanıtlanmasında belirleyici rol oynar.

Seçim hukukunda uyuşmazlık, sürecin farklı aşamalarında ortaya çıkabilir; ancak genel işleyiş, aşağıdaki basamakları izler. Her aşamanın kendine özgü ve kısa süreleri bulunduğundan, adımların zamanında atılması esastır:

Bu basamaklar, uyuşmazlığın türüne göre farklılaşabilir; örneğin seçmen kütüğü itirazı askı döneminde, aday itirazı geçici liste ilanının hemen ardından, tutanak itirazı ise seçim gecesi gündeme gelir. Ortak nokta, her aşamada sürelere titizlikle uyulması ve iddiaların baştan belgeyle desteklenmesidir. Sürecin doğru yönetilmesi, itirazın esasının incelenebilmesinin ön koşuludur.

298 sayılı Kanun, seçimin dürüstlüğünü, oyun serbestliğini ve seçmen iradesinin doğru yansımasını korumak amacıyla bir dizi fiili suç olarak düzenler. Bu suçlar, seçim güvenliğine yönelik ihlalleri cezalandırarak sürecin meşruiyetini güvence altına alır. Seçim suçları, seçim kurullarında değil, genel ceza yargısında; fiilin niteliğine göre asliye ceza veya ağır ceza mahkemelerinde görülür.

Kanunda düzenlenen fiillerin başlıcaları arasında; seçmeni tehdit, cebir veya çıkar sağlayarak oyunu etkilemek, birden fazla oy kullanmak veya kullanmaya teşebbüs etmek, sandık düzenini bozmak, gizli oy ilkesini ihlal etmek, sahte belge veya seçmen kimliği kullanmak, oyların sayımı ve dökümüne hile karıştırmak ve tutanaklarda sahtecilik yapmak sayılabilir. Ayrıca oy verme günü propaganda yasağına aykırılık gibi düzen kurallarının ihlali de yaptırıma bağlanmıştır.

Seçim suçlarında soruşturma, çoğunlukla re'sen (kendiliğinden) yürütülür ve seçim döneminin hassasiyeti nedeniyle ivedilikle ele alınması öngörülür. Bu dosyalarda hem şüpheli hem de mağdur konumundaki kişiler için nitelikli bir hukuki savunma büyük önem taşır; zira seçim suçu isnadı hem cezai sonuçlar hem de kimi hâllerde siyasi haklar üzerinde etki doğurabilir. Delillerin doğru değerlendirilmesi ve savunmanın somut olguya dayandırılması, bu tür dosyaların seyrini belirler.

Seçim güvenliğinin en önemli araçlarından biri, sürecin bağımsız gözlemcilerce izlenmesidir. Siyasi partiler ve bağımsız adaylar, sandık başında müşahit (gözlemci) bulundurma hakkına sahiptir. Müşahitler, oy verme ve sayım işlemlerini yakından izler, olası usulsüzlükleri tespit ederek tutanağa geçirtebilir ve itiraz sürecini başlatabilir. Bu hak, açık sayım-döküm ilkesinin fiilen hayata geçmesini sağlar.

Müşahidin görevi, işlemleri gözlemlemek ve gerektiğinde itiraz mekanizmasını harekete geçirmektir; sandık kurulunun işlemlerine doğrudan müdahale etme yetkisi yoktur. Bununla birlikte, gördüğü bir aykırılığı tutanağa şerh düşürme ve bu şerhi bir üst itiraz aşamasının dayanağı hâline getirme imkânı vardır. Bu nedenle müşahidin haklarını ve sınırlarını iyi bilmesi, seçim gecesi yaşanabilecek uyuşmazlıklarda belirleyici olur.

Seçim hukukunda uyuşmazlıklar, adli veya idari yargıdan ayrı olarak seçim kurulları düzeninde çözülür; yalnızca seçim suçları ceza yargısına aittir.

Seçim hukukunun genel usul kurallarından en belirgin biçimde ayrıldığı nokta, sürelerin olağanüstü kısa olmasıdır. Seçim işlemleri belirli bir takvime bağlı yürüdüğünden, her aşamanın itiraz süresi de bu takvimi aksatmayacak biçimde daraltılmıştır. Bu süreler kural olarak hak düşürücü niteliktedir; kaçırılması hâlinde ilgili işleme karşı hukuki denetim imkânı büyük ölçüde ortadan kalkar.

Tablodaki süreler yaklaşık niteliktedir ve her seçimde YSK'nın ilan ettiği seçim takvimiyle somutlaşır; kesin gün ve saatler ilgili seçimin takvimine ve kanunda belirlenen sürelere göre değişir. Bu nedenle bir uyuşmazlıkla karşılaşıldığında, ilgili aşamanın güncel takvimdeki süresinin bir avukatla teyit edilmesi ve süre dolmadan hareket edilmesi kritik önemdedir. Seçim suçlarında ise, seçim kurulu itiraz süreleri değil, ceza hukukunun kendi zamanaşımı kuralları geçerlidir.

Seçim hukuku, siyasi partiler hukukuyla yakından ilişkilidir. 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu, partilerin kuruluşunu, teşkilatlanmasını, mali denetimini ve seçime katılabilme koşullarını düzenler. Bir partinin seçime girebilmesi için, kanunda öngörülen örgütlenme ve teşkilat kurma koşullarını belirli bir zaman diliminde tamamlamış olması gerekir. Bu koşulları taşıyan partilerin listesi YSK tarafından belirlenir.

Partilerin aday belirleme yöntemleri de seçim hukukunu ilgilendirir. Önseçim, aday yoklaması veya merkez yoklaması gibi yöntemlerle belirlenen adaylar, parti içi süreçlerin ardından seçim kurullarına bildirilir. Parti içi aday belirleme işlemlerine ilişkin uyuşmazlıklar ile seçim kurullarına yapılan aday bildirimlerine ilişkin itirazlar farklı hukuki zeminlerde değerlendirilir. Bu ayrımın doğru yapılması, başvurulacak mercii ve sürenin belirlenmesi bakımından önemlidir.

Ayrıca siyasi partilerin kapatılması, mali denetimi ve hazine yardımı gibi konular da ayrı bir uzmanlık gerektiren alanlardır ve genellikle Anayasa Mahkemesi'nin görev alanıyla kesişir. Seçim döneminde partilerin propaganda faaliyetleri, seçim harcamaları ve eşit muamele talepleri de seçim hukukunun kapsamına girer. Bu geniş yelpaze, seçim hukukunun yalnızca seçim gününe değil, siyasi rekabetin bütün aşamalarına yayıldığını gösterir.

Seçim hukuku uyuşmazlıklarında, itirazların süresinde ve somut biçimde hazırlanabilmesi için aşağıdaki belge ve bilgilerin baştan toplanması önerilir:

• Seçmen kütüğü itirazlarında yerleşim yeri (adres) belgesi, nüfus kayıt örneği ve kimlik bilgileri
• Aday itirazlarında adayın seçilme yeterliğine veya usule aykırılığa ilişkin belgeler ve resmî kayıtlar
• Sandık sonuç tutanağı örneği ve varsa tutanağa düşürülen şerhler
• Müşahit veya parti temsilcisi görevlendirme belgeleri ile sandık başında tutulan kayıtlar
• Propaganda ihlallerinde fotoğraf, görüntü, yayın kaydı gibi ihlali kanıtlayan materyaller
• Seçim suçlarında olayı gösteren tanık bilgileri, tutanaklar ve varsa görüntü kayıtları
• İlgili seçim kurulu kararlarının tebliğ veya öğrenme tarihini gösteren belgeler

Belgelerin, itiraz süresi başlamadan hazır edilmesi büyük önem taşır; çünkü seçim hukukunda süreler dolduğunda eksik belgeyi sonradan tamamlama imkânı çoğu zaman kalmaz.

Seçim hukukunun kısa süreleri ve kendine özgü mercii yapısı, erken aşamada yapılan hataların telafisi güç sonuçlar doğurmasına yol açar. Uygulamada en sık karşılaşılanlar:

• Askı süresini kaçırmak: Seçmen kütüğündeki hatayı askı döneminde fark etmeyip kütük kesinleştikten sonra düzeltme istemek.
• İtirazı yanlış mercie yapmak: Seçim uyuşmazlığını seçim kurulu yerine adli veya idari mahkemeye taşımaya çalışmak.
• Süre son gününü beklemek: Aday veya tutanak itirazlarında çok kısa süreyi son ana bırakıp hak düşürücü süreyi kaçırmak.
• İtirazı belgeye dayandırmamak: Soyut iddialarla itiraz etmek; tutanak şerhi ve müşahit kaydı gibi kanıtları toplamamak.
• Şerh düşürmemek: Sandık başında fark edilen aykırılığı tutanağa geçirtmeyip sonraki itiraza dayanak bırakmamak.
• Seçim suçu ile idari aykırılığı karıştırmak: Cezai boyutu olan bir fiili yalnızca kurul itirazı sanıp ceza sürecini işletmemek.

Bu hataların büyük kısmı, seçim dönemi başlamadan hazırlıklı olmak ve uyuşmazlık doğar doğmaz hukuki destek almakla önlenebilir. Özellikle sürelerin ve doğru merciin baştan teyit edilmesi, itirazın esasının incelenebilmesinin ön koşuludur.

Seçim davaları; olağanüstü kısa süreler, kendine özgü itiraz mercileri ve yoğun bir seçim takvimi nedeniyle hız ve teknik hâkimiyet gerektirir. Avukat değerlendirmesinde öne çıkan ölçütler ve ilk görüşmede yöneltebileceğiniz sorular şunlardır:

• Seçim mevzuatı hâkimiyeti: 298, 2839, 2972 ve 2820 sayılı kanunlar ile YSK genelgelerine aşinalık.
• Süre yönetimi: İtiraz sürelerinin gün-saat bazında takibi ve zamanında başvuru disiplini.
• Kurul süreçleri deneyimi: İlçe, il seçim kurulu ve YSK önündeki itiraz süreçlerinde çalışma birikimi.
• Delil ve tutanak titizliği: İtirazları somut belge, şerh ve müşahit kaydına dayandırma becerisi.
• Şeffaf bilgilendirme: Süreç, olası sonuçlar ve ücret konusunda vekâlet öncesi açık iletişim.

İlk görüşmede sorabileceğiniz sorular

• Bu uyuşmazlık için hangi seçim kuruluna ve hangi süre içinde başvurmam gerekir?
• İtirazımı desteklemek için hangi belgeleri ve kayıtları toplamalıyım?
• Sandık başında müşahit/temsilci olarak haklarım ve şerh düşürme usulü nedir?
• Olayda seçim suçu boyutu var mı; ayrıca ceza süreci işletmeli miyim?
• Sürecin aşamaları, olası sonuçları ve ücretlendirme nasıl işler?

Seçim hukuku, yukarıda ele alınan başlıkların ötesinde, demokratik sürecin farklı boyutlarını da kapsar. İki temel eksende sık karşılaşılan konular:

Bu alanların her biri kendine özgü mevzuata, sürelere ve mercilere sahiptir. Örneğin halkoylamalarında oy pusulasının biçimi ve sonuçların ilanı ayrı kurallara bağlıdır; yurt dışı oy kullanımında ise oyların yurda taşınması ve sayıma dâhil edilmesi özel usullere tabidir. Bu nedenle uyuşmazlığın türü belirlendikten sonra, o alana özgü kuralların doğru izlenmesi gerekir.

• Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkında Kanun (298)
  Genel ilkeler, seçmen kütüğü, sandık işlemleri, itiraz usulü ve seçim suçları
• Milletvekili Seçimi Kanunu (2839)
  Milletvekili genel seçimlerinde adaylık, seçim sistemi ve seçim çevreleri
• Mahalli İdareler Seçimi Kanunu (2972)
  Belediye başkanı, meclis üyeleri ve muhtar seçimlerine ilişkin usul
• Siyasi Partiler Kanunu (2820)
  Partilerin kuruluşu, seçime katılma koşulları ve aday belirleme
• Anayasa (m.67 ve devamı)
  Seçme, seçilme ve siyasi faaliyette bulunma hakkı ile temel seçim ilkeleri