Merkez Yabancı Yatırımlar Avukatları

Bu rehber, Merkez (Yozgat) bölgesinde yabancı yatırım süreçlerini; doğrudan yabancı yatırım rejimi, yabancı sermayeli şirket kuruluşu, yabancıların taşınmaz edinimi, çalışma ve oturma izinleri, yatırım teşvikleri, vergi ve kâr transferi ile uluslararası tahkim yoluyla uyuşmazlık çözümü açısından ele alır. Amaç, Türkiye'de bir yatırım kurgulayan yabancı yatırımcının ya da yabancı ortakla iş yapan yerli şirketin sürecin baştan doğru yönetilmesine ve dosyaya uygun avukatı bilinçli seçmesine yardımcı olmaktır. İçerik genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olayın koşulları ve sektöre özgü düzenlemeler farklı sonuçlar doğurabilir.

Yabancı yatırım hukuku; yabancı gerçek ve tüzel kişilerin Türkiye'de yaptığı doğrudan yatırımların hukuki çerçevesini düzenleyen, birçok hukuk dalını kesen bir uygulama alanıdır. Temel dayanağı 4875 sayılı Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunu'dur. Bu kanun, yabancı yatırımcıyı ve yatırımı tanımlar, yatırım serbestisini ve ulusal muamele ilkesini benimser; kamulaştırma güvencesi, transfer serbestisi ve uyuşmazlık çözümü gibi güvenceleri düzenler. Kanunun uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar ise ilgili yönetmelikle ayrıntılandırılmıştır.

Yabancı yatırım hukuku tek bir kanunla sınırlı değildir; şirketler hukuku bakımından Türk Ticaret Kanunu, taşınmaz edinimi bakımından Tapu Kanunu, çalışma izinleri bakımından Uluslararası İşgücü Kanunu, vatandaşlık bakımından Türk Vatandaşlığı Kanunu, vergilendirme bakımından ilgili vergi kanunları ve sektöre özgü düzenlemeler bir arada uygulanır. Ayrıca Türkiye'nin taraf olduğu çok sayıda ikili yatırım anlaşması (BIT) ve uluslararası tahkim sözleşmeleri, yabancı yatırıma ek koruma sağlar.

Bu alanın ayırt edici özelliği, ulusal mevzuat ile uluslararası hukukun iç içe geçmesidir. Bir yatırım kararı; sektör kısıtları, izin ve lisans gereklilikleri, vergi ve teşvik yapısı, taşınmaz ve istihdam boyutu ile olası uyuşmazlıkta başvurulacak çözüm yolu birlikte değerlendirilerek verilir. Aşağıda yabancı yatırım uygulamasında en sık karşılaşılan başlıklar özetlenmiştir:

Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunu, yabancı yatırımcı ile doğrudan yabancı yatırım kavramlarını tanımlayarak sistemin çerçevesini çizer. Yabancı yatırımcı; yabancı ülke vatandaşı gerçek kişileri, yurt dışında yerleşik Türk vatandaşlarını ve yabancı ülke kanunlarına göre kurulmuş tüzel kişileri kapsar. Doğrudan yabancı yatırım ise yeni bir şirket kurmak, mevcut bir şirkete iştirak etmek, şube açmak ya da yatırım araçları edinmek gibi yollarla ekonomik değer getirilerek yapılan yatırımdır.

Kanunun benimsediği temel ilke ulusal muamele (eşit muamele) ilkesidir. Buna göre yabancı yatırımcılar, kanunla aksine düzenleme getirilmedikçe yerli yatırımcılarla eşit hak ve yükümlülüklere tabidir. Bu ilke, yatırım serbestisiyle birlikte yabancı yatırımın önündeki idari engelleri azaltmayı amaçlar. Ancak bazı stratejik ve düzenlenmiş sektörlerde (bankacılık, sigortacılık, sermaye piyasası, medya, madencilik, enerji, havacılık, deniz ulaştırması gibi) özel izin, lisans veya pay oranı sınırlamaları uygulanabilir.

Sistemin bir diğer önemli unsuru güvence rejimidir. Kanun; yatırımların kamu yararı gerektirmedikçe ve karşılığı ödenmedikçe kamulaştırılamayacağını, elde edilen gelir ve bedellerin yurt dışına serbestçe transfer edilebileceğini ve uyuşmazlıkların uluslararası tahkim dâhil çeşitli yollarla çözülebileceğini güvence altına alır. Bu güvenceler, yatırım kararının hukuki öngörülebilirliğini artırır. Kavramların ve yatırım türünün doğru belirlenmesi, uygulanacak rejimi ve başvuru mercilerini doğrudan etkiler.

Yabancı yatırımın en yaygın biçimi, Türkiye'de yeni bir şirket kurmak ya da mevcut bir şirkete ortak olmaktır. Yabancı yatırımcı, kural olarak yerli yatırımcı ile aynı usul ve şartlarla anonim şirket veya limited şirket kurabilir; ön izin ya da asgari yabancı sermaye şartı kural olarak aranmaz. Kuruluş; ana sözleşmenin hazırlanması, sermaye taahhüdü, gerekli belgelerin tamamlanması ve şirketin ticaret siciline tescili adımlarını izler.

Yabancı ortağın tüzel kişi olması hâlinde, ana şirkete ait sicil belgeleri, yetkili organ kararları ve imza sirkülerinin usulüne uygun biçimde düzenlenmesi, çoğu zaman apostil şerhi ve yeminli tercüme gerektirir. Yabancı gerçek kişi ortak için ise vergi kimlik numarası alınması ve kimlik belgelerinin uygun biçimde ibrazı gerekir. Bu belgelerdeki eksiklik ya da hatalar, kuruluşun gecikmesine ya da reddine yol açabilir.

Yabancı sermayeli şirketler, yerli şirketlerle aynı yükümlülüklerin yanı sıra, faaliyet ve ortaklık yapısına ilişkin bazı bilgileri ilgili bakanlığa dönemsel olarak bildirmekle yükümlü olabilir. Kuruluş aşamasında ana sözleşmenin, ortaklar arası pay sahipliği sözleşmelerinin ve varsa yabancı ortakla imzalanan hissedarlar sözleşmesinin özenle düzenlenmesi, ileride doğabilecek yönetim ve pay devri uyuşmazlıklarının önlenmesinde belirleyicidir. Bu nedenle kuruluş sürecinin hukuki destekle yürütülmesi yerinde olur.

Yabancı bir şirketin Türkiye'ye giriş yöntemi yalnızca yeni şirket kurmak değildir; faaliyetin niteliğine göre farklı yapılar tercih edilebilir. En yaygın seçenekler bağımsız şirket kuruluşu, şube, irtibat bürosu ve mevcut bir şirkete iştirak (ortak olma) yollarıdır. Her yapının hukuki, vergisel ve operasyonel sonuçları farklıdır.

Şube, yabancı şirketin Türkiye'de ticari faaliyet yürütebilen ancak ayrı tüzel kişiliği bulunmayan uzantısıdır; ticaret siciline tescil edilir, ana şirketin faaliyet alanında iş yapabilir ve vergi mükellefiyeti doğurur. Şubenin borçlarından nihai olarak ana şirket sorumludur. İrtibat bürosu ise ticari faaliyette bulunmadan yalnızca pazar araştırması, tanıtım, koordinasyon gibi işlevleri yürütmek üzere ilgili bakanlıktan süreli izinle açılır; gelir elde edici faaliyette bulunamaz ve giderleri kural olarak yurt dışından karşılanır.

Mevcut bir Türk şirketine iştirak ise pay devri veya sermaye artırımına katılım yoluyla gerçekleşir ve çoğu zaman bir hissedarlar sözleşmesiyle desteklenir. Hangi yapının seçileceği; faaliyetin ticari mi yoksa hazırlık niteliğinde mi olduğu, vergisel yük, sorumluluk beklentileri ve yatırımın büyüklüğü birlikte değerlendirilerek belirlenmelidir. Yanlış yapı seçimi, sonradan yeniden yapılanma maliyeti ve vergisel sonuçlar doğurabilir; bu nedenle giriş stratejisinin baştan doğru kurgulanması önemlidir.

Yabancı yatırımın önemli bir boyutu, gayrimenkul edinimidir. Yabancı gerçek kişiler, 2644 sayılı Tapu Kanunu ve ilgili mevzuat çerçevesinde, karşılıklılık ve kanuni sınırlamalara uyularak Türkiye'de taşınmaz ve sınırlı ayni hak edinebilir. Ancak bir yabancı gerçek kişinin edinebileceği taşınmazın ülke genelindeki toplam yüzölçümü ile bir ilçe sınırları içinde edinilebilecek alan bakımından üst sınırlar öngörülmüştür. Ayrıca askeri yasak bölgeler ve güvenlik bölgelerinde edinim ayrıca izne tabidir.

Yabancı sermayeli şirketlerin taşınmaz edinimi ise farklı bir rejime tabidir. Bu şirketler kural olarak faaliyet konularını yürütmek amacıyla, mevzuatta öngörülen değerlendirme çerçevesinde taşınmaz edinebilir; edinim talebi çoğu zaman valilik bünyesindeki komisyonun değerlendirmesine tabi tutulabilir ve stratejik alanlarda ek izin gerekebilir. Bu ayrım, kamu düzeni ve güvenlik kaygılarının gözetilmesinden kaynaklanır.

Yabancı yatırımın işgücü boyutu, çalışma ve oturma izinleridir. Türkiye'de bir yabancının çalışabilmesi için kural olarak çalışma izni gereklidir. Uluslararası İşgücü Kanunu uyarınca başvuru, kural olarak Türkiye'deki işveren tarafından ilgili bakanlık nezdinde elektronik ortamda yapılır. Değerlendirmede işverenin sermaye, istihdam ve faaliyet ölçütlerini karşılaması ile yabancının niteliğinin işe uygunluğu gibi kriterler gözetilir. Çalışma izni verildiğinde bu belge kural olarak oturma iznini de kapsayabilir.

Yabancı yatırımlı şirketlerde ve nitelikli personel istihdamında bazı kolaylıklar öngörülmüştür. Belirli ölçekteki yatırımlar ve kilit personel için değerlendirme ölçütleri farklılık gösterebilir; ayrıca üst düzey yönetici ve uzman personel bakımından öngörülen özel düzenlemeler bulunabilir. Turkuaz Kart gibi süreli-süresiz çalışma imkânı tanıyan uygulamalar, nitelikli yabancı işgücü için ayrı bir çerçeve sunar.

Oturma izni ise yabancının Türkiye'de belirli bir amaçla ve süreyle ikametini düzenler; kısa dönem, aile, öğrenci ve uzun dönem gibi türleri bulunur. Yatırım yoluyla taşınmaz edinen ya da şirket kuran yabancılar için oturma izni, hem yasal ikamet hem de sonraki vatandaşlık süreçleri bakımından önemlidir. İzin türünün doğru seçilmesi ve başvuru şartlarının baştan karşılanması, ret ve yenileme sorunlarının önüne geçer. Bu nedenle işgücü ve ikamet süreçlerinin yatırım planıyla birlikte kurgulanması yerinde olur.

Türkiye, hem yerli hem yabancı yatırımcılara yönelik kapsamlı bir yatırım teşvik sistemi uygular. Teşvikler kural olarak yatırımın bölgesine, sektörüne, büyüklüğüne ve stratejik önemine göre farklı destek unsurları içerir. Bu destekler arasında gümrük vergisi muafiyeti, katma değer vergisi istisnası, vergi indirimi, sigorta primi işveren payı desteği, faiz veya kâr payı desteği ve yatırım yeri tahsisi gibi unsurlar sayılabilir. Uygulanacak destek unsurları ve oranları mevzuatla belirlenir ve dönemsel olarak güncellenir.

Teşviklerden yararlanmak için kural olarak bir yatırım teşvik belgesi alınması gerekir. Belge başvurusunda yatırımın konusu, tutarı, öngörülen istihdam ve yeri gibi bilgiler değerlendirilir; belgede öngörülen taahhütlerin süresinde yerine getirilmesi teşvikin sürekliliği bakımından önemlidir. Taahhütlerin yerine getirilmemesi hâlinde sağlanan desteklerin geri alınması gündeme gelebilir.

Yabancı yatırımcı açısından teşvik sistemi, yatırımın maliyetini ve öngörülebilirliğini doğrudan etkileyen önemli bir unsurdur. Ancak sektöre ve bölgeye göre değişen ölçütlerin doğru okunması, uygun teşvik kategorisinin belirlenmesi ve başvurunun eksiksiz hazırlanması teknik bir çalışma gerektirir. Yatırım kararı verilmeden önce mevcut teşvik imkânlarının ve bunların gerektirdiği taahhütlerin bir bütün olarak değerlendirilmesi, yatırımın verimliliği bakımından yerinde olur.

Yabancı yatırımın sürdürülebilirliği, vergi ve transfer rejimine sıkı biçimde bağlıdır. Türkiye'de faaliyet gösteren yabancı sermayeli şirketler, yerli şirketlerle aynı biçimde kurumlar vergisine tabidir; ayrıca katma değer vergisi, gelir vergisi stopajı ve diğer yükümlülükler faaliyetin niteliğine göre gündeme gelir. Yabancı ortağa yapılan temettü dağıtımı ve bazı ödemeler bakımından stopaj uygulanabilir; bu oranlar iç mevzuatla belirlenir.

Bu noktada çifte vergilendirmeyi önleme anlaşmaları önem kazanır. Türkiye'nin çok sayıda ülkeyle imzaladığı bu anlaşmalar, aynı gelirin iki ülkede birden vergilendirilmesini önlemeyi ve stopaj oranlarında indirim sağlamayı amaçlar. Yabancı yatırımcının bağlı olduğu ülkeyle Türkiye arasında böyle bir anlaşma bulunup bulunmadığı, uygulanacak vergi yükünü doğrudan etkiler. Anlaşma hükümlerinden yararlanmak için mukimlik belgesi gibi belgelerin usulüne uygun temini gerekir.

Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunu, yatırımdan elde edilen net kâr, temettü, satış ve tasfiye bedelleri, lisans ve yönetim ücretleri ile kredi geri ödemelerinin bankalar aracılığıyla yurt dışına serbestçe transfer edilebilmesini güvence altına alır. Bu transfer serbestisi yabancı yatırım için temel bir güvencedir; ancak transferlerin ilgili vergi yükümlülükleri yerine getirilerek ve bankacılık ile kambiyo mevzuatındaki bildirim usullerine uyularak yapılması gerekir. Transferlerin belgelendirilmesi, hem vergisel hem de olası uyuşmazlıklar bakımından önem taşır.

Yabancı yatırım uyuşmazlıklarında görevli merci, uyuşmazlığın niteliğine göre değişir; doğru mercie başvurmak sürecin sağlığı için kritiktir:

Yabancı yatırımlarda uyuşmazlık çözüm yolunun sözleşme aşamasında belirlenmesi büyük önem taşır. Sözleşmeye konulacak tahkim şartı, uyuşmazlığın devlet mahkemesi yerine hakem heyetince çözülmesini sağlar; ayrıca yatırımın Türkiye'nin taraf olduğu bir ikili yatırım anlaşması kapsamında olması, yatırımcıya ek koruma ve tahkim imkânı tanıyabilir. Bu tercihlerin baştan doğru yapılması, olası bir uyuşmazlıkta güçlü bir konum sağlar.

Bir yabancı yatırım, birbirini izleyen belirli aşamalardan oluşur. Aşağıda tipik bir yatırım kurulumunun akışı özetlenmiştir; yatırımın türüne ve sektöre göre bazı adımlar ve süreler farklılık gösterebilir:

Bu aşamaların her biri kendi içinde süre ve usul kuralları barındırır. Özellikle sektörel izin ve teşvik belgesi süreçleri ile yabancı belgelerin tasdik ve tercüme aşamaları öngörülenden uzun sürebilir. Sürecin baştan planlı bir takvimle yürütülmesi, hem zaman kaybının hem de uyum eksikliğinden doğabilecek yaptırımların önlenmesi bakımından önemlidir.

Yabancı yatırım süreçlerinde süreler, işlemin niteliğine göre değişen iki katmanda karşımıza çıkar: esasa ilişkin zamanaşımı süreleri ve idari-usuli işlemlere ilişkin başvuru ve dava süreleri. Ticari ilişkilerden doğan alacak ve tazminat talepleri bakımından, uyuşmazlığın türüne göre genel ticari zamanaşımı süreleri uygulanabilir; sözleşmeden doğan bazı taleplerde daha uzun genel süreler gündeme gelebilir.

İdari işlemlere karşı açılacak iptal davalarında dava açma süresi kural olarak kısadır ve hak düşürücü niteliktedir; bu süre kaçırıldığında işlem kesinleşir. Yatırım anlaşmaları kapsamında tahkime başvururken, çoğu anlaşmada öngörülen bir bekleme (soğuma) süresine ve usule uyulması gerekir. Süreleri doğru hesaplamak, hem hakların korunması hem de savunma imkânlarının kaybedilmemesi bakımından belirleyicidir; bu nedenle somut sürece uygulanacak sürelerin bir avukatça değerlendirilmesi yerinde olur.

Yabancı yatırım süreçlerinde yapılan hatalar çoğunlukla telafisi güç sonuçlar doğurur. Aşağıdaki başlıklar, uygulamada en sık karşılaşılan ve hak veya zaman kaybına yol açan yanlışları özetler:

• Sektör kısıtını gözden kaçırmak: Düzenlenmiş sektörlerde gereken izin ve pay sınırlamalarını dikkate almadan yatırıma girişmek sürecin baştan tıkanmasına yol açar.
• Belge tasdikini ihmal etmek: Yabancı sicil ve karar belgelerinin apostil ve yeminli tercüme eksikliği kuruluş ve başvuruları geciktirir.
• Taşınmazda ön inceleme yapmamak: Yasak bölge, takyidat ve imar durumu araştırılmadan yapılan edinim, mülkiyetin devredilememesine yol açabilir.
• Tahkim şartını atlamak: Sözleşmeye uygun uyuşmazlık çözüm klozu koymamak, olası bir uyuşmazlıkta yatırımcıyı zayıf konuma düşürebilir.
• Teşvik taahhüdünü izlememek: Teşvik belgesindeki yatırım ve istihdam taahhütlerinin yerine getirilmemesi, sağlanan desteklerin geri alınmasına neden olabilir.
• Vergi ve transfer usulünü ihmal etmek: Çifte vergilendirme anlaşmalarından yararlanmamak ya da transfer bildirimlerini eksik yapmak gereksiz vergi yükü ve uyuşmazlık doğurabilir.

Bu hatalar çoğu zaman yabancı yatırım hukukunun çok katmanlı ve teknik yapısından kaynaklanır. Küçük görünen bir belge ya da usul eksikliği bile yatırımın gecikmesine, ek maliyete ya da bir hakkın kaybına yol açabilir. Bu nedenle sürecin başından itibaren planlı ve uyumlu biçimde yürütülmesi büyük önem taşır.

Bir yabancı yatırımın kurulması ya da yatırım işleminin yürütülmesi için gereken belgeler, yatırımın türüne göre değişir. Aşağıda uygulamada sıkça istenen belgeler kategoriler hâlinde özetlenmiştir; somut yatırımda ek belgeler gerekebilir:

Belgelerin eksiksiz, doğru ve usulüne uygun (apostil, tercüme, tasdik) olması hem yatırımın sağlıklı ilerlemesi hem de ileride doğabilecek uyuşmazlıklarda ispat bakımından belirleyicidir. Özellikle yabancı kaynaklı belgelerin tasdik zinciri, sürecin en sık gecikme yaşanan aşamasıdır. Belgelerinizi bir araya getirdikten sonra dosyanızı bir avukatla değerlendirmeniz, doğru yapı ve mercinin seçilmesine yardımcı olur.

Yabancı yatırım hukuku; şirketler hukuku, taşınmaz, göç ve işgücü, vergi ve uluslararası tahkimi kesen, teknik ve süreye duyarlı bir alandır. Bu nedenle dosyanızı yürütecek avukatın bu alanlardaki deneyimi ve çok boyutlu süreç yönetimi becerisi önem taşır. Aşağıdaki başlıklar, bir avukatla ilk görüşmede netleştirmenizde yarar olan konuları özetler:

İlk görüşmede yatırımınızın gerçekçi bir değerlendirmesini istemeniz, olası senaryoları ve maliyetleri anlamanız açısından yararlıdır. Kesin sonuç ya da "sorunsuz onay garantisi" gibi vaatler yerine, sürecin nasıl yönetileceğine dair somut bir yol haritası sunan yaklaşım daha güvenilirdir. Aşağıdaki soruları görüşmede sormayı düşünebilirsiniz:

• Planladığım yatırım için hangi yapı (şirket, şube, iştirak) daha uygun?
• Faaliyet konum sektörel izin veya lisans gerektiriyor mu?
• Hangi teşviklerden yararlanabilirim ve bunların taahhütleri neler?
• Taşınmaz edinimimde yasak bölge veya sınır sorunları var mı?
• Uyuşmazlık çıkarsa hangi çözüm yolu (tahkim, mahkeme) benim için uygun?

Bu platformda listelenen avukatları; uzmanlık alanı, deneyimi ve iletişim tercihleri açısından karşılaştırarak dosyanıza uygun olanı seçebilirsiniz. Nihai kararı, yatırımınızın özelliklerini bir avukatla birebir değerlendirdikten sonra vermeniz en sağlıklı yaklaşımdır.

Yabancı yatırım uygulamasında başvurulan temel mevzuat aşağıda özetlenmiştir. Bu düzenlemeler zaman içinde değişebildiğinden, güncel metin ve içtihatların dikkate alınması önemlidir:

• Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunu (4875)
  Yabancı yatırımcı ve yatırım tanımı, ulusal muamele, kamulaştırma güvencesi, transfer serbestisi ve uyuşmazlık çözümü.
• Türk Ticaret Kanunu (6102)
  Yabancı sermayeli şirketlerin kuruluşu, şube, ortaklık yapısı, pay devri ve organların işleyişi.
• Tapu Kanunu (2644)
  Yabancı gerçek ve tüzel kişilerin taşınmaz edinimi, sınırlamalar ve yasak bölge esasları.
• Uluslararası İşgücü Kanunu (6735)
  Yabancıların çalışma izni başvuru usulü, değerlendirme ölçütleri ve Turkuaz Kart uygulaması.
• Türk Vatandaşlığı Kanunu (5901)
  Yatırım yoluyla istisnai vatandaşlık kazanımının usul ve esasları.
• Milletlerarası Tahkim ve Tenfiz Mevzuatı
  Yatırım uyuşmazlıklarında tahkim, ikili yatırım anlaşmaları ve yabancı hakem kararlarının tanınıp tenfizi.

Mevzuatın yanı sıra Türkiye'nin taraf olduğu ikili yatırım anlaşmaları ile Yargıtay ve idari yargının yerleşik içtihatları da uygulamayı önemli ölçüde şekillendirir. Özellikle taşınmaz edinimi, çalışma izni ve tahkim gibi konularda güncel içtihat ve düzenlemelerin dikkate alınması, sürecin doğru yürütülmesi için gereklidir. Güncel mevzuat ve içtihat değerlendirmesi için bir avukattan destek almanız önerilir.

Aşağıdaki başlıklar, yabancı yatırım hukukunda yargı ve uygulamada öne çıkan bazı ilkeleri genel biçimde özetler. Bunlar bilgilendirme amaçlıdır; her dosyanın kendi koşulları farklı sonuç doğurabilir:

Bu ilkeler, mevzuat ve içtihatların yıllar içinde ortaya koyduğu genel eğilimleri yansıtır ve düzenleme değişiklikleriyle güncellenebilir. Dosyanıza uygulanabilecek güncel içtihat ve anlaşma hükümlerinin değerlendirilmesi, uzmanlık ve dikkat gerektiren bir iştir. Bu nedenle somut yatırımınız için bir avukattan güncel değerlendirme almanız yerinde olur.