Mirasta Saklı Pay ve Tenkis Davası: Hesap, Tenkis Sırası ve Geri Verme

Saklı payı zedelenen mirasçı, tenkis davasıyla mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarrufların azaltılmasını ister. Tenkis, saklı pay tamamlanıncaya kadar önce ölüme bağlı tasarruflardan yapılır; bunlar yetmezse en yeni tarihli sağlararası kazandırmadan en eskisine doğru gidilir. Hesap, terekenin mirasbırakanın ölüm günündeki durumuna göre yapılır ve bazı sağlararası kazandırmalar bu hesaba eklenir.

Bu kurallar 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 505 ila 509 uncu maddeleri ile 560 ila 571 inci maddelerinde yer alır. Bu yazı davanın kimin tarafından açılacağından çok, hesabın nasıl kurulduğuna ve tenkisin uygulamada nasıl işlediğine odaklanıyor.

Saklı pay kimlere, hangi oranda tanınır?

TMK 505/1'e göre mirasçı olarak altsoyu, ana ve babası veya eşi bulunan mirasbırakan, mirasının saklı paylar dışında kalan kısmında ölüme bağlı tasarrufta bulunabilir. Bu mirasçılardan hiçbiri yoksa mirasının tamamında tasarruf edebilir.

Saklı pay oranları TMK 506'da sayılır: altsoy için yasal miras payının yarısı, ana ve babadan her biri için yasal miras payının dörtte biri, sağ kalan eş için altsoy veya ana ve baba zümresiyle birlikte mirasçıysa yasal miras payının tamamı, diğer hâllerde dörtte üçü. Maddenin üçüncü bendi 4/5/2007 tarihli 5650 sayılı Kanunla yürürlükten kaldırılmıştır; yürürlükteki metinde kardeşler saklı paylı mirasçılar arasında sayılmaz.

Bir oran örneği: eş ve iki çocuk

Mirasçıların eş ve iki çocuk olduğu bir durumu ele alalım. TMK 499'a göre altsoyla birlikte mirasçı olan eşin yasal payı mirasın dörtte biridir. Kalan dörtte üç, TMK 495 uyarınca iki çocuk arasında eşit paylaşılır; her çocuğun yasal payı sekizde üçtür.

Saklı paylar şöyle hesaplanır. Eşin saklı payı yasal payının tamamı, yani dörtte birdir. Her çocuğun saklı payı yasal payının yarısı, yani on altıda üçtür.

Saklı payların toplamı on altıda ondur. Mirasbırakanın serbestçe tasarruf edebileceği kısım ise kalan on altıda altı, yani sekizde üçtür. Bu oranın uygulanacağı değer, aşağıda anlatılan hesapla bulunur.

Tasarruf edilebilir kısım hangi değer üzerinden hesaplanır?

TMK 507/1'e göre tasarruf edilebilir kısım, terekenin mirasbırakanın ölümü günündeki durumuna göre hesaplanır. Hesap yapılırken terekeden şu kalemler indirilir (TMK 507/2):

• mirasbırakanın borçları,
• cenaze giderleri,
• terekenin mühürlenmesi ve yazımı giderleri,
• mirasbırakanla birlikte yaşayan ve onun tarafından bakılan kimselerin üç aylık geçim giderleri.

Bazı değerler ise terekeye eklenir. TMK 508, mirasbırakanın sağlararası karşılıksız kazandırmalarının tenkise tabi oldukları ölçüde hesapta terekeye ekleneceğini söyler. TMK 509'a göre mirasbırakanın kendi ölümünde ödenmek üzere üçüncü kişi lehine yaptığı hayat sigortasında, sigorta alacağının ölüm zamanındaki satın alma değeri de terekeye eklenir.

Bu ekleme kuralı hesabın sonucunu doğrudan değiştirir. Ölüm günü terekede az mal kalmışsa ve mirasbırakan sağlığında önemli bağışlar yapmışsa, saklı payı doğru hesaplamak için bu bağışların da hesaba katılması gerekir.

Hangi sağlararası kazandırmalar hesaba girer?

TMK 565, ölüme bağlı tasarruflar gibi tenkise tabi olan karşılıksız kazandırmaları sayar:

• mirasçılık sıfatını kaybeden yasal mirasçıya miras payına mahsuben yapılan kazandırmalar, geri verilmemek kaydıyla altsoya malvarlığı devri veya borçtan kurtarma yoluyla yapılan kazandırmalar, alışılmışın dışında verilen çeyiz ve kuruluş sermayesi,
• miras haklarının ölümden önce tasfiyesi amacıyla yapılan kazandırmalar,
• serbestçe dönme hakkı saklı tutularak yapılan bağışlamalar ile ölümden önceki bir yıl içinde âdet üzere verilen hediyeler dışındaki bağışlamalar,
• saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yapıldığı açık olan kazandırmalar.

Tenkis hangi sırayla yapılır?

TMK 570/1 sırayı açıkça belirler. Tenkis, saklı pay tamamlanıncaya kadar önce ölüme bağlı tasarruflardan yapılır. Bunlar yetmezse en yeni tarihli sağlararası kazandırmadan başlanır ve en eskisine doğru geriye gidilir.

Bu sıranın pratik sonucu şudur: vasiyetnameyle bırakılan değerler saklı payı tamamlamaya yetiyorsa, mirasbırakanın yıllar önce yaptığı bir bağışa dokunulmaz. Sağlararası kazandırmalara inildiğinde de eski tarihli bağış, yeni tarihli olanlar tükenmeden tenkise uğramaz.

Kamu tüzel kişileri ile kamuya yararlı dernek ve vakıflara yapılan ölüme bağlı tasarruflar ve sağlararası kazandırmalar en son sırada tenkis edilir (TMK 570/2).

Aynı sıradaki tasarruflar arasında tenkis orantılıdır

Ölüme bağlı tasarruflarda tenkis, mirasbırakanın arzusunun başka türlü olduğu tasarruftan anlaşılmadıkça, kazandırmaların tamamında orantılı olarak yapılır (TMK 563/1). Kazandırma elde eden kişi bazı vasiyetleri yerine getirmekle yükümlü kılınmışsa, kendi kazandırması tenkis edildiğinde vasiyet borçlarının da aynı oranda tenkisini isteyebilir.

Saklı paylı bir mirasçıya yapılan kazandırmada özel bir kural vardır. TMK 561'e göre bu kazandırmaların yalnız mirasçının kendi saklı payını aşan kısmı orantılı olarak tenkise tabidir. Birden fazla ölüme bağlı tasarruf varsa, saklı pay sahibi mirasçıya yapılan kazandırmanın saklı payı aşan kısmı ile saklı pay sahibi olmayan kimselere yapılan kazandırmalar orantılı olarak tenkis edilir.

Bölünemeyen bir mal tenkise uğrarsa

Bir ev ya da bir araç gibi, değerinde azalma olmadan bölünemeyen belirli bir mal vasiyet edilmiş ve tenkise tabi olmuşsa, TMK 564 vasiyet alacaklısına seçim hakkı tanır. Vasiyet alacaklısı dilerse tenkisi gereken kısmın değerini ödeyerek malın kendisine verilmesini, dilerse tasarruf edilebilir kısmın değerini karşılayan parayı isteyebilir.

Mal vasiyet alacaklısında kalırsa, tenkis sebebiyle verilmesi gereken kısmın karar günündeki değerinin para olarak ödetilmesine karar verilir. Kanun bu kuralların sağlararası kazandırmaların tenkisinde de uygulanacağını belirtir.

Kazandırmayı alan kişi neyi geri verir?

TMK 566/1, geri verme borcunu kazandırmayı alan kişinin iyiniyetine bağlar. İyiniyetli kişi, yalnız mirasın geçtiği anda kazandırmadan elinde kalanı geri vermekle yükümlüdür. İyiniyetli değilse, iyiniyetli olmayan zilyedin geri verme borcuna ilişkin hükümlere göre sorumlu olur.

Miras sözleşmesiyle elde ettiği kazandırma tenkis edilen kişi, bu kazandırma için mirasbırakana verdiği karşılığın tenkis oranında geri verilmesini isteyebilir (TMK 566/2).

Hayat sigortası, intifa hakkı ve artmirasçılık

Kanun bazı kazandırma türleri için ayrı hüküm koymuştur. Üçüncü kişi lehine yapılan hayat sigortasında tenkise tabi olan değer, sigorta alacağının mirasbırakanın ölümü zamanındaki satın alma değeridir (TMK 567).

Mirasbırakan terekeyi, sermayeye çevrildiğinde tasarruf edilebilir kısmı aşan bir intifa hakkı ya da irat borcuyla yükümlü kılmışsa, mirasçılar bunun tenkisini ya da tasarruf edilebilir kısmı vererek yükümlülüğün kaldırılmasını isteyebilir (TMK 568). Mirası artmirasçıya geçirme yükümlülüğüyle saklı payı zedelenen mirasçı da aşan kısmın tenkisini isteyebilir (TMK 569).

Süreler ve mirasçının alacaklıları

Tenkis davası açma hakkı, saklı payın zedelendiğinin öğrenildiği tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinden, diğer tasarruflarda mirasın açılmasından itibaren on yıl geçmekle düşer (TMK 571/1). Bir tasarrufun iptali öncekinin yürürlüğe girmesini sağlarsa süreler iptal kararının kesinleşmesiyle işlemeye başlar. Tenkis iddiası def'i yoluyla her zaman ileri sürülebilir.

Saklı payı zedelenen mirasçı dava açmazsa, iflas idaresi ya da mirasın geçtiği tarihte elinde ödemeden aciz belgesi bulunan alacaklılar, ihtarlarına rağmen dava açılmadığında, alacaklarının elde edilmesi için gerekli oranda ve mirasçıya tanınan süre içinde tenkis davası açabilir (TMK 562).

Hesabın doğru kurulması, terekenin ve sağlararası kazandırmaların tarihleriyle birlikte tespitine bağlıdır. Ankara'daki miras ve tenkis uyuşmazlıklarına ilişkin genel çerçeveyi hizmet sayfamızda anlattık.

Mirasbırakanın sağlığında yaptığı bağışları, tapu ve banka kayıtlarıyla birlikte tarih sırasına göre listeleyin; tenkisin hangi kazandırmaya ulaşacağı bu sıraya göre belirlenir.

Yazar hakkında: Av. Tuğrul Alataş, Ankara Barosu'na kayıtlı olarak Yenimahalle'deki bürosunda çalışmaktadır.