Nafaka artırma ve kaldırma davası ne zaman açılır?

Boşanma kararında ya da anlaşmalı boşanma protokolünde belirlenen nafaka, aradan yıllar geçtikçe tarafların ihtiyaçlarını karşılamaz hâle gelebilir. Kimi zaman da nafaka ödeyen tarafın durumu değişir ya da nafaka alan eşin artık yardıma ihtiyacı kalmaz. Kanun bu durumlar için nafakanın artırılmasını, azaltılmasını veya tamamen kaldırılmasını mümkün kılar. Bu yazıda nafaka artırma ve kaldırma davalarının hangi durumlarda açılabileceğini anlatıyoruz.

Nafaka türleri kısaca

Boşanma ile bağlantılı üç temel nafaka türü vardır:

• Tedbir nafakası: Boşanma davası sürerken eşlerden biri ve çocuklar için hükmedilir.
• Yoksulluk nafakası: Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek ve kusuru daha ağır olmayan eş lehine, diğer eşin mali gücü oranında hükmedilir (TMK md. 175).
• İştirak nafakası: Velayeti almayan eşin, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine katılmak için ödediği nafakadır (TMK md. 182).

Nafaka artırma davası ne zaman açılır?

Türk Medeni Kanunu'nun 176. maddesine göre tarafların mali durumlarının değişmesi veya hakkaniyetin gerektirmesi hâlinde, irat biçiminde ödenen nafakanın artırılması ya da azaltılması istenebilir. Uygulamada nafaka artırma davalarının en sık sebebi enflasyondur: yıllar önce belirlenen bir tutar, bugün aynı ihtiyacı karşılamaz.

İştirak nafakasında çocuğun büyümesi de önemli bir sebeptir. Okula başlayan, özel eğitim ya da sağlık giderleri artan bir çocuğun ihtiyaçları, bebeklik dönemindekinden farklıdır. Mahkeme artırma talebini değerlendirirken nafaka alanın ihtiyaçlarına ve nafaka yükümlüsünün ödeme gücüne birlikte bakar. Nafaka yükümlüsünün gelirinin artmış olması da artış için güçlü bir dayanaktır.

Nafaka kararında ya da protokolde yıllık artış oranı belirlenmişse, artış bu orana göre kendiliğinden uygulanır. Böyle bir düzenleme yoksa artış için dava açılması gerekir.

Nafaka azaltma veya kaldırma davası

Nafaka yükümlüsünün gelirinin önemli ölçüde azalması, örneğin işini kaybetmesi ya da ağır bir hastalık nedeniyle çalışamaz hâle gelmesi, nafakanın azaltılmasını isteme sebebi olabilir. Mahkeme bu değişikliğin geçici mi yoksa kalıcı mı olduğuna bakar.

Yoksulluk nafakası bakımından kanun bazı durumlarda nafakanın kendiliğinden sona ereceğini, bazı durumlarda ise mahkeme kararıyla kaldırılacağını düzenler:

• Nafaka alacaklısı yeniden evlenirse veya taraflardan biri ölürse nafaka kendiliğinden sona erer.
• Nafaka alacaklısı evlenmeden fiilen evliymiş gibi yaşarsa, yoksulluğu ortadan kalkarsa veya haysiyetsiz hayat sürerse nafaka mahkeme kararıyla kaldırılır veya azaltılır.

İştirak nafakası ise kural olarak çocuğun ergin olmasına kadar devam eder. Çocuk ergin olduktan sonra eğitimine devam ediyorsa, ana ve babanın bakım yükümlülüğü eğitim sona erinceye kadar sürebilir.

Davanın açılacağı mahkeme ve ispat

Nafaka artırma, azaltma ve kaldırma davaları aile mahkemelerinde görülür; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar. Mahkeme tarafların ekonomik ve sosyal durumunu araştırır. Bu amaçla maaş bordroları, banka kayıtları, tapu ve araç kayıtları, kira sözleşmeleri ve çocuğun okul ve sağlık giderlerine ilişkin belgeler delil olarak sunulabilir. Fiilen evliymiş gibi yaşama iddiasında ise tanık beyanları ve kolluk araştırması önem kazanır.

Nafaka ödenmezse

Mahkemece hükmedilen nafakanın ödenmemesi hâlinde ilam icra dairesine verilerek takip başlatılabilir. Nafaka borcunu ödemeyen yükümlü hakkında, İcra ve İflas Kanunu'nun 344. maddesi uyarınca şikâyet üzerine üç aya kadar tazyik hapsine karar verilebilir.

Sonuç

Nafaka, belirlendiği gün için uygun bir tutardır; ancak hayat koşulları değiştikçe yeniden değerlendirilmesi gerekebilir. Artış oranının protokolde baştan yazılması, ileride dava açma ihtiyacını büyük ölçüde azaltır. Nafaka türleri, artırma ve kaldırma şartları hakkında daha ayrıntılı bilgiye nafaka türleri, artırma ve kaldırma yazısından ulaşabilirsiniz. İlgili kanun maddeleri için Türk Medeni Kanunu metnine bakabilirsiniz.

Kaynaklar: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (md. 175, 176, 182, 328); 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu (md. 344). Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır.